Betula Pendula
De Betovering van de Berk – Pionier, Zuiveraar en Levenselixer
De verwondering over de doodgewone – en tegenwoordig helaas buitengewone – berkenboom, die verlichtend, stromend en zuiverend nieuwe kracht kan schenken.
Na de kortste dag van het jaar zien we de knoppen van de berkenbomen een warme rode gloed krijgen. Deze bomen kunnen ‘zon-klokkijken’ en merken dat het licht per dag met enkele minuten toeneemt – en reageren daarop. Heel langzaam komt de sapstroom op gang, culminerend in een explosie van leven in maart!
Een zeer geliefde boom is ze (en oké, taalkundig is de boom een ‘hij’, maar energetisch gezien een ‘zij’). Geliefd en zo herkenbaar, onze berk. Haar prachtig helderwitte stam, de blaadjes zo vriendelijk wuivend. Bij het minste zuchtje wind ritselen de ruitvormige blaadjes zachtjes en maken lichtelijke muziek. De twijgen als een pendule wuifend.
Drie berken: Betula pendula, pubescens en nana
De berk is een ware pionier. Ze gaat de andere vegetatie vooruit en creëert beschutting waarin nieuwe soorten kunnen groeien, in een rijkere bodem. Nadat ze sterft, maakt ze plaats voor haar nakomelingen. De zaadjes worden door de wind meegevoerd en beginnen verderop opnieuw hun werk.
In Nederland komen vooral twee soorten voor: de Betula pendula en de Betula pubescens. De pendula houdt van zandgronden, terwijl de pubescens liever bij water groeit. Deze soorten kruisen echter gemakkelijk, met pendula achtige sierlijk zwaaiende twijg.
De berk verspreidt haar wortels dicht onder het aardoppervlak, altijd op zoek naar water. Ze is een ondiepe wortelaar. Na een flinke storm, wanneer een berk is omgevallen, zie je soms het prachtige wortelstelsel in de lucht steken. Ook breken bomen soms af, waarbij een plas vocht aan hun voeten achterblijft.
De berk als bron van energie
In de herfst laat de berk haar blaadjes vallen. De mineralen en sporenelementen worden in de bodem opgeslagen en al in januari begint het nieuwe leven. Vanuit de bodem brengt de boom nieuwe energie naar de knoppen aan de elegant hangende twijgen. Een geheimzinnige purperrode gloed verschijnt op de takken – een antivries, in de vorm van een suiker die voorkomt dat de knoppen bevriezen bij strenge vorst.
Wanneer de vorst uit de grond is (hoe weet de berk dat toch?), pompt de sapstroom meer suikers en mineralen omhoog, bouwstoffen voor het nieuwe blad. Deze bijzondere suiker, xylitol, staat bekend als een gezonde zoetstof. Xylitol wordt niet alleen gebruikt in voedingsproducten, maar blijkt ook effectief tegen ziekten zoals diabetes, infecties, allergieën en osteoporose.
Xylitol werd oorspronkelijk in Finland uit berken gewonnen, met name tijdens de Tweede Wereldoorlog, toen suiker schaars was. Dit leidde tot uitgebreid wetenschappelijk onderzoek naar de unieke eigenschappen van deze stof.
Levenselixer van de berk
Als de sapstroom van de berk op gang komt zie je de bladknoppen gedurende de winterweken langzaam opzwellen. Laat kinderen met een omgekeerd papieren bekertje, tegen de stam van de boom en aan het oor, luisteren naar de sapstroom (of het berkenbloed) dat naar de twijgjes stroomt. Door osmose pompt de berk mineralen uit de aarde en suikers uit haar wortels, die ze tijdens de winter had opgeslagen. Dit sap, ook wel ‘levenselixer’ genoemd, zit vol waardevolle mineralen en wordt door de mens gebruikt als reinigingsmiddel en om tekorten bij gebreksziekten aan te vullen. Zelf neem ik in die tijd de mensen van Randerode (een zorggcentrum in Apeldoorn) waar de vrijwilligers met de mensen uit Randerode hier een kopje thee komen drinken in de schaduw van de berkenboom en ook altijd van dit levenselixer komen proeven. Bijzonder dat mensen met geheugen verlies of met een nog beperkt geheugen altijd enthousiast kunnen putten uit de verhalen uit hun jeugd die betrekking hebben tot het leven van en met de natuur.
Deze mensen kennen het oude gebruik om in maart berkensap af te tappen van volwassen bomen. Binnen 24 uur kan twee liter sap worden verkregen, maar dit moet met respect en liefde voor de boom gebeuren. De sapstroom is namelijk zo krachtig dat de boom letterlijk kan ‘doodbloeden’ als er onzorgvuldig wordt getapt. Het tappunt wordt als de oogst voorbij is afgesloten met een stokje of een kurk om te voorkomen dat de berk doodbloed. De berk weet zelf hoe zij de verwonding dan weer kan sluiten.
Gezondheidstoepassingen en tips
De berk zuivert en reinigt, van landwegen tot urinewegen. Ze is effectief bij artrose, artritis, de preventie van jichtaanvallen en het voorkomen van blaasontstekingen, oedeem, acne en eczeem. Een thee van berkenblad kan hierbij worden ingezet.
Bij hardnekkige uitwendige klachten kun je, naast de thee, compressen gebruiken. Maak hiervoor een sterke thee, verwerk die in een leempakking, of sprenkel de thee of doe de blaadjes op een katoenen doek en leg deze op de aangedane plek. Liefst ook nog een warme water- of pittenzaqk erop.
Als reinigingskuur na de winter voeg je in het voorjaar één eetlepel berkensap toe aan zes eetlepels water. Ikzelf drink het rechtstreeks puur uit de boom en wat de boom meer geeft als direct doorslesser gaat mee naar binnen voor berkenwijn of voor komende gasten en bezoerkers te verwennen.
Mijn voorouders maakten uit de berkenolie van de berkenbars “onderkantjes zalf”. Je kunt raden waarvoor. Dit zijn ook in onze tijd vaak veel voorkomende problemen.
Contra-indicaties en waarschuwingen
Berk is niet geschikt bij oedeem veroorzaakt door ernstig hart- of nierfalen. Raadpleeg een arts als je medicijnen gebruikt. Door haar ontwaterende werking kan berk invloed hebben op de elektrolytenbalans. Het is belangrijk om tijdens het gebruik van berkenpreparaten voldoende vocht binnen te krijgen. Drink de thee tussen de maaltijden door, omdat berk de opname van mineralen kan beïnvloeden.